در روزنامه کیهان پنجشنبه 18 مرداد 1386 آقای دکتر احمد احمدی مطلبی تحت عنوان ” مغالطه آشکار”  در نقد آن چه در روزنامه اعتماد 59/86 با عنوان نسبت حقوق بشر و حقوق الهی از اینجانب چاپ شده بود نوشته اند. برای روشن تر شدن محل نزاع میان دوگونه تفکر که یکی از اعلامیه حقوق بشر 1948 دفاع می کند و دیگری آن را معارض بنیاد اسلام می داند، ضرورت دارد بسیار اندیشید و نوشت. من از نقد ایشان استقبال می کنم و تصریحات ایشان را نمونه ی خوبی از تفکری تلقی می کنم که مدعی است اعلامیه ی حقوقی بشر بنیاد اسلام را به چالش می طلبد.

کسانی که این مباحث را در کشور ما تعقیب می کنند، قاعدتاً می دانند که من از اعلامیه ی حقوق بشر دفاع می کنم و معتقدم می توان آن را در فرهنگ مسلمانان جذب و هضم کرد، بدون آن که به بنیاد مسلمانی آسیبی وارد شود و در کتاب “نقدی بر قرائت رسمی از دین” در این باره شرحی نوشته ام.

آقای دکتر احمدی در نوشته ی خود نخست به این مطلب پرداخته اند که حقیقت “حق” همان “تکلیف” است. اینجانب در این نوشته ی مختصر وارد این بحث نمی شوم و همین قدر یادآور می شوم که اکثر فلاسفه حقوق چنین نظریه ای را نمی پذیرند و می توان شرح مباحث آن را در کتاب های فلسفه ی حقوق تعقیب کرد. آنچه در اینجا می خواهم توضیح دهم مربوط به آن قسمت از نوشته ی ایشان است که در آن به نظر خودشان یک “مغالطه ی آشکار” را نقد کرده اند.

پیرامون اظهار نظر آقای دکتر احمدی نکات زیر را به اختصار بیان می کنم.

1- پاره ای گزاره ها در غوغای سیاسی جامعه ی ما نادرست فهمیده می شوند و از آن جمله این گزاره است که “دین را بطه ی انسان با خدا را تنظیم می کند.” آقای احمدی این جمله را چنین تفسیر کرده اند که من می گویم دین فقط دعا و عبادت است و حقوق خدا هم فقط حق دعا و عبادت است. این تفسیر درست نیست. معنای گزاره این نیست که درکتاب و سنت در رابطه انسان با انسان و اوضاع احوال زندگی اجتماعی آموزه هایی نیامده است. بدون تردید این آموزه ها وجود دارد اما مهم این است که همین آموزه ها هم مانند آموزه های مربوط به دعا و عبادت تکلیف انسان با خدا را تنظیم می کند. مفروض این است که از طریق این آموزه ها هم از انسان ها خواسته می شود در زندگی اجتماعی معیارها و ارزش هایی را ملاک عمل قرار دهند و این هم تنظیم رابطه ی انسان و خدا در حیطه ی زندگی اجتماعی است. این که گستره ی این معیارها و ارزش ها چقدر است و آیا می توان از این ها سیستم سیاسی یا اقتصادی استنباط کرد، مطلبی دیگر است مربوط به فهم و تفسیر کتاب و سنت که در این جا وارد آن نمی شویم. به نظر اینجانب چنین استنباطی قابل دفاع نیست و این را در جاهای مختلف توضیح داده ام. بنابراین من نمی گویم حق خدا فقط حق دعا و عبادت است.

2- یک مسلمان معتقد به خدا و اعتبار دین، کتاب و سنت پس از آگاهی اطمینان آور و قانع کننده از حقوق و اوامر و نواهی خدا نمی تواند به آن ها بی اعتنا باشد و ایمان او ایجاب می کند آن حقوق را مراعات و به آن اوامر و نواهی عمل کند. ولی پرسش مهم این است که چگونه می توان در این باب به این اطمینان قلبی و اقتناع عقلی رسید؟

چگونه می توان محدوده ی آن حقوق و اوامر و نواهی را معین کرد؟ آیا صرف اینکه در طول تاریخ اسلام علمی به نام  علم فقه شکل گرفته که مدعی است تکلیف همه ی حقوق و اوامر و نواهی الهی را معین می کند، برای حصول این اطمینان قلبی و این اطمینان عقلانی کافی است؟ آیا واقعیت امر غیر از این است که فتاوای مورد اتفاق میان فقها بسیار اندک است، گرچه کتاب های فقهی بسیار حجیمی در این مورد نوشته شده است؟ آیا غیر از این است که با نظر دقیق اصولی و هرمنوتیکی حتی اجماعی بودن یک فتوا برای حصول آن اطمینان و آن اقناع کافی نیست؟ آیا غیر از این است که حتی آنچه نصوص کتاب و سنت نامیده می شود ظرفیت تفسیرهای متفاوت دارد؟

آیا حقیقت غیر از این است که حتی اجماع فقها بر یک فهم معین از کتاب و سنت ممکن است هیچ اطمینانی نیاورد؟ باید این حقیقت را پذیرفت که آنچه حقوق و اوامر و نواهی خدا نامیده می شود یک سلسله گزاره های بدیهی نیست تا گفته شود “پس معطل چه هستید؟ این ها را بردارید و مبنای حکومت قرار دهید.” (آن طوری که آقای احمدی می گویند.) اگر درباره ی معنای حقوق و اوامر و نواهی خدا بحث آزاد صورت گیرد آن وقت معلوم می گردد که چقدر حرف های ناگفته و پیچ و خم های ناپیموده در این باب وجود دارد.

این که ایشان می گویند چرا نباید از آغاز، کتاب و سنت را با همان شیوه ی یاد شده با دید جامع و حکومتی مبنا قرار داد، ناشی از یک نگاه بسیار ساده به مساله ای بسیار غامض و پیچیده، یعنی فهم و تفسیر کتاب و سنت است. ایشان آنچه را که به نام فروع فقهی روی هم متراکم شده به صورت بدیهی و مسلم نشان دهنده ی حقوق خدا می شمارند و می گویند معطل چه هستید، بردارید همین ها را مبنای حکومت قرار دهید. اگر مطلب به این سادگی بود، خوب بود. اینکه در کشور ما در شرایط انقلابی بر مبنای یک فتوای فقهی و رای گیری به آن حکومت تاسیس شده، یک واقعیت اجتماعی است. ولی اینکه چگونه می توان از طریق علم فقه اطمینان قلبی و اقتناع عقلانی به حقوق و اوامر و نواهی خدا پیدا کرد مطلب به کلی دیگری است و خلط این دو موضوع با هم انسداد تفکر می آورد.

3- مدعای ما این است که چون تعیین تکلیف مبنای حکومت در یک جامعه منطقاً باید مقدم بر استنباط از کتاب و سنت فرض شود نمی توان مبنای حکومت را در این استنباطات جستجو کرد. باید قبلاً حکومتی برپا شده باشد تا در سایه ی آن به استنباط در کتاب و سنت پرداخته شود. سوال این ست که این حکومت ماقبل استنباط با چه ضوابطی باید سامان یابد که حکومت عادلانه تلقی شود. حقوق بشر اعتبار بخشیدن و تعهد به ضوابط مشخص است برای عادلانه کردن این حکومت ماقبل استنباط. تضمینی است مشخص برای حفظ افراد از تجاوزات دولت و جلوگیری نسبی از فساد و قدرت متمرکز. در این مقام و مرحله ی ماقبل استنباط از لحاظ فلسفی جز آنکه افراد جامعه از آن نظر که انسان هستند، به حقوقی انسانی متعهد شوند و دولت را به آن ملتزم سازند،  راه دیگری وجود ندارند. اگر در جایی بدون این تعهد و توافق حکومتی برپا شد، این واقعیت برای آن حکومت مشروعیت و اعتبار فلسفی نمی آورد. علاوه بر این آیا شروع کردن از کتاب و سنت ما را از مراعات و ملاحظه ی حقوق بشر فلسفی بی نیاز می کند؟ آیا جز این است که خود این عمل کار انسان ها و سامان دادن حکومت با کتاب و سنت هم ممکن است با تضییع حقوق انسان ها و استبداد دینی و غیره همراه شود؟ آیا این سامان دادن که روند سیاسی طولانی و پیچیده ای خواهد داشت، خود به ضوابط و تعهدات اخلاقی و حقوق انسانی نیاز ندارند؟ آیا جز این است که این روند سیاسی هم حقوق بشر لازم دارد؟

4- چون اعتبار فلسفی حکومت جز بر تعهد و توافق شهروندان نمی تواند استوار شود، گفته شده حق حکومت کردن از آن انسان ها است. در اعلامیه ی حقوق بشر سازو کارهای اعمال این حق حکومت کردن در سی ماده بر مبنای سه اصل اساسی آزادی، برابری و مشارکت سیاسی همگان تدوین شده است. یک تفکر غیر قابل دفاع، درست در همین مقام موضع می گیرد و مدعی می شود حق حکومت کردن از آن خداوند است و حقوق بشر را معارض با حق خدا تلقی می کند. باید به این مطلب مهم توجه کنیم که حکومت کردن عبارت از مباشرت امور معینی در باب حکومت بر روی زمین و در جامعه های انسانی است و این کار فقط به انسان ها می تواند مربوط شود. خدا که بر روی زمین نیست و در جوامع انسانی زندگی نمی کند تا بتواند حکومت کند. حق حکومت کردن می تواند از آن کسی باشد که عملاً می تواند حکومت کند؛ چون درباره ی خدا عملاً حکومت کردن متصور نیست، گزاره ی حق حکومت کردن از آن خداوند است، معنای درست و قابل دفاع ندارد. چنانکه قبلاً گفتم، البته در کتاب و سنت آموزه هایی در باب حکومت وجود دارد، اما نمی توان از آن ها استنباط کرد که پس حق حکومت کردن از آن خداوند است. الزام فلسفی ما را وا می دارد مسائل حکومت را از تعهد و توافق خود انسان ها (حقوق بشر) آغاز کنیم و نه از کتاب و سنت و یا علم فقه. می خواهیم دچار انسداد تفکر نشویم.

5- آقای احمدی درباره ی اعلامیه ی حقوق بشر به گونه ای حرف می زنند که گویی این اعلامیه ارتکاب هر عمل خلاف اخلاق را آزاد گذاشته و در حقیقت انسان ها را به مرحله ی حیوانیت محض تنزل داده است. این دعوی درست نیست. اعلامیه ی حقوق بشر برای دفاع از انسان در برابر ستمگری، آدمکشی، جباریت و طاغوتیت و بردگی اربابان سیاسی، دینی، اقتصادی تنظیم شده و برای انسان مقامی شامخ و کرامتی ذاتی اعتبار کرده است و همه ی این ها عالی ترین محتواهای اخلاقی را در بر دارد. در ماده ی 29 این اعلامیه روی ضرورت التزام افراد جامعه به رعایت مقتضیات عادلانه ی اخلاقی و نظم عمومی و رفاه همگانی تاکید شده است. در کشورهای اسلامی حکومت های دموکراتیک می توانند برای مراعات مقتضیات عادلانه ی اخلاقی اسلامی قوانینی به تصویب رسانند که محدودیت هایی به وجود می آورد. این قوانین ناقض حقوق بشر نخواهد بود. اساس حقوق بشر در دفاع از آزادی اندیشه و بیان، آزادی فعالیت های سیاسی، برابری و تحقق مشارکت عمومی سیاسی و حفظ حقوق اقتصادی و اجتماعی افراد گذاشته شده و نه جواز دادن برای اباحه گری. حکومت های اقتدار گرا معمولاً چنین تبلیغ می کنند که حقوق بشر سند اباحه گری است تا مردم متدین با حساسیت اخلاقی دینی که دارند به مضمون اصلی و اساسی حقوق بشر توجه نکنند و آن را مطالبه ننمایند.

6- این که پاره ای قدرت های بزرگ جهان برای فشار آوردن به دیگران و تامین منافع خودشان از حقوق بشر سوء استفاده می کنند، واقعیتی انکار ناپذیر است، اما آیا این واقعیت مجوز این می شود که مردم ستم کشیده توسط  حکومت های اقتدارگرا برای خود، دموکراسی و حقوق بشر مطالبه نکنند؟ این یک ترفند است که هر وقت دموکراسی و حقوق بشر مطالبه می شود، فریاد بر می آورند که دموکراسی و حقوق بشر بد است، چون غربی ها به نام آن دیگران را زیر فشار گذاشته اند. این سخن مثل این می ماند که بگوییم اسلام بد است، چون تروریست ها به نام آن آدم می کشند، این چه منطقی است؟

7- دموکراسی و حقوق بشر نه تنها با اساس هیچ دینی معارضه نمی کند، بلکه تضمینی است برای تحقق یک حکومت دموکراتیک در عصر حاضر که در سایه ی آن ایمان ورزی انتخاب گرانه و اصیل سهل تر از هر حکومت دیگر امکان پذیر است.

منبع: روزنامه ی اعتماد ملی- یکشنبه ۲۵ شهریور ۱۳۸۶

 

مقاله دکتر احمد احمدی